تشدید مناقشه ایران و آمریکا با تهدید به بمباران؛ مسیر تقابل هستهای
تنشها میان ایالات متحده و ایران در این هفته به طرزی بیسابقه افزایش یافته و مرحلهای جدید و بالقوه خطرناک را در مناقشه طولانی آنها رقم زده است.
این تنشها با رد پیشنهاد مذاکرات مستقیم دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، از سوی ایران- در حالی که تهران برای مذاکرات غیرمستقیم از طریق میانجیگری ابراز آمادگی کرد- به اوج خود رسید. پاسخ ایران، شکاف میان دو طرف را عمیقتر کرده و ترامپ اکنون تهدیدی بیسابقه را مطرح کرده است: اگر ایران با توافق هستهای پیشنهادی او موافقت نکند، آمریکا به بمباران متوسل خواهد شد. این هشدار صریح، تشدید مناقشه قابل توجهای نسبت به بنبستهای دیپلماتیک قبلی به شمار رفته و بر وخامت اوضاع حکایت دارد.
ترامپ اعلام کرد که: «بمباران رخ خواهد داد» و تأکید کرد که امتناع ایران از پذیرش توافقی که برنامه هستهایاش را به طور کامل برچیند، پیامدهای شدیدی به دنبال خواهد داشت. اولتیماتوم رئیسجمهور آمریکا صرفاً یک تاکتیک دیپلماتیک نیست بلکه پیشنهاد ترامپ کاملا روشن است: توافقی که متضمن خلع سلاح هستهای کامل ایران است، بدون هیچ مجالی برای چانهزنی بر سر موضوع کلیدی توسعه سلاحهای هستهای.
توافق مورد نظر چیزی کمتر از برچیدن کامل برنامه هستهای ایران را مطالبه نمیکند؛ این شامل تعطیلی تمام تأسیسات هستهای، از میان بردن هرگونه کلاهک هستهای موجود و تضمینی آن است که ایران در آینده، هرگز در پی توسعه سلاحهای هستهای برنخواهد آمد. با این حال، به احتمال زیاد حکومت ایران با چنین موضوعی مخالفت خواهد کرد. حکومت ایران، تحت رهبری آیتالله علی خامنهای، این مطالبه را تجاوز به حاکمیت خود و حق دفاع مشروع از خود قلمداد میکند و تهران آنچه را که منافع ملی حیاتی خود میداند، رها نخواهد کرد.
امکان تغییرموضع ایران در مورد خلع سلاح هستهای بعید به نظر میآید. دولت ایران دههها برای توسعه تواناییهای هستهای خود وقت گذاشته و رها کردن این برنامه برای تهران یک گزینه ساده نیست. برای ایران، برنامه هستهای صرفاً یک توانایی استراتژیک نیست؛ دولت مدتهاست که با تحریمهای اقتصادی، تهدیدات نظامی و انزوای دیپلماتیک مواجه بوده و برنامه هستهای به عنوان یک عنصر بازدارنده در برابر مداخله خارجی تلقی میشود. دست کشیدن از این برنامه به معنای تسلیم شدن در برابر فشار آمریکا تلقی شده و رهبری حکومت ایران بعید است به چنین امتیازی تن دردهد، به ویژه با توجه به جاهطلبی و حس امنیتی که با آن همراه شده است.
به جای چنین مطالبهای، حکومت ایران امیدوار بوده تا به توافقی برای یک برنامه هستهای محدود دست یابد و در عین حال از کاهش تحریمها اطمینان حاصل کند. با این حال، ایالات متحده روشن کرده است که چنین توافقی در کار نخواهد بود. رئیسجمهور ترامپ اصرار دارد که هر توافقی با ایران باید منجر به برچیدن کامل برنامه هستهای آن، بدون استثنا یا مصالحه شود. چشمانداز کاهش تحریمها به سادگی برای عقب نشینی آمریکا از خواستههای خود برای خلع سلاح هستهای کامل کافی نیست. این موضوع، فضا را برای مانور دادن ایران محدود کرده، زیرا امیدهایش برای توافقی که هم جاهطلبیهای هستهای و هم مشکلات اقتصادیاش را برطرف کند، نقش بر آب شده است.
در فضای ژئوپلیتیکی فعلی، ایالات متحده اهرم قابل توجهی برای فشار بر ایران دارد و توازن قوا به نفع ایالات متحده تغییر کرده، زیرا ایران در ضعیفترین موقعیت خود در دهههای اخیر قرار دارد. اقتصاد این کشور در وضعیت وخیمی قرار دارد و تحت فشار تحریمهای آمریکا که بخشهای حیاتی مانند تولید و بانکداری را فلج کرده، دست و پا میزند. تورم بیداد میکند، نرخ بیکاری بالاست و ریال ایران بخش قابل توجهای از ارزش خود را از دست داده است. ایالات متحده از قدرت اقتصادی خود به طور موثر برای تضعیف موقعیت ایران استفاده کرده و این امر حکومت ایران را در برابر فشارهای دیپلماتیک آسیبپذیرتر کرده است.
علاوه بر مشکلات اقتصادی، نفوذ منطقهای ایران در سالهای اخیر کاهش یافته است. حکومت ایران مدتهاست که برای گسترش قدرت خود به گروههای نیابتی و اتحاد با حکومتهای همسو در سراسر خاورمیانه تکیه داشته، اما بسیاری از این گروههای نیابتی به طور قابل توجهی تضعیف شدهاند. یکی از مهمترین ضربهها به جاهطلبیهای منطقهای ایران چند ماه پیش، زمانی رخ داد که رژیم بشار اسد در سوریه سقوط کرد. سالها سوریه متحد کلیدی ایران بود و از دست دادن رژیم اسد ضربه بزرگی به موقعیت استراتژیک ایران در منطقه وارد کرد. با از دست دادن سوریه، توانایی ایران برای اعمال قدرت در خاورمیانه به شدت کاهش یافته و قابلیتهای کمتری برای تأثیرگذاری بر مسائل منطقهای برای آن باقی مانده است.
با توجه به این عوامل، رئیسجمهور ترامپ اطمینان دارد که ایالات متحده در این مذاکرات دست بالا را دارد. ایران هم از نظر اقتصادی و هم از نظر ژئوپلیتیکی در موقعیت ضعیفی قرار دارد و ترامپ از این امر به نفع خود استفاده میکند. ایالات متحده نه تنها از تحریمهای اقتصادی به عنوان اهرم فشار استفاده میکند، بلکه سیگنال روشنی نیز ارسال میکند که در صورت لزوم از نیروی نظامی استفاده خواهد کرد.
اظهارات اخیر ترامپ در مورد بمباران ایران صرفاً یک لفاظی کلامی نیست، بلکه بخشی از یک استراتژی بزرگتر برای به گوشه رینگ کشاندن ایران است. ترامپ با مطرح کردن چنین تهدید صریحی، امیدوار است رژیم ایران را تحت فشار قرار دهد تا توافقی را بپذیرد که در غیر این صورت پاسخ منفی میداد. این وضعیت یک بازی پرمخاطره دیپلماسی و لبه پرتگاه است و احتمال اقدام نظامی بر مذاکرات سایه افکنده است.
یکی از جنبههای این تشدید تنش، احتمال درگیری نظامی است. در هفتههای اخیر، ایالات متحده با اعزامهای پیاپی نیروهای نظامی و هواپیماهای ب-۲ به اقیانوس هند، جدیت خود در مورد تهدید اقدام نظامی را به رخ کشیده است.
حضور این بمبافکنهای رادار گریز که قادر به عملیات دقیق و موثر هستند، پیام صریحی به ایران است که ایالات متحده در صورت شکست دیپلماسی آماده اقدام نظامی است. این افزایش سطح مناقشه قابل توجهی نسبت به فشارهای دیپلماتیک و اقتصادی سنتیتر است که ایالات متحده در گذشته به آنها تکیه کرده بود.
اصطلاح «بمباران» در کلام رئیسجمهور ترامپ بیشتر به عنوان اشاره به حملات هدفمند علیه تأسیسات هستهای ایران تفسیر میشود. این تأسیسات که سالها موضوع نگرانی بینالمللی بودهاند، از سوی ایالات متحده به عنوان تهدیدی عینی برای امنیت جهانی تلقی میشوند. ایالات متحده بارها اعلام کرده است که به ایران اجازه توسعه سلاحهای هستهای را نخواهد داد و حمله نظامی برای تخریب زیرساختهای هستهای ایران، در صورت شکست دیپلماسی، یکی از محتملترین گزینهها باقی میماند. حضور بمبافکنهای آمریکایی در منطقه نشان میدهد که در صورت امتناع ایران از مذاکره، اقدام نظامی قریبالوقوع است.
در نتیجه، تهدید ترامپ به بمباران ایران بخشی از یک استراتژی بزرگتر برای مجبور کردن ایران به پذیرش توافقی است که مستلزم برچیدن کامل برنامه هستهای آن است. در حالی که ایالات متحده در گذشته از تهدیدات کلامی تند برای کشاندن دشمنان به میز مذاکره استفاده کرده است، وضعیت فعلی متفاوت است. ایران هم از نظر اقتصادی و هم از نظر نظامی در ضعیفترین وضعیت خود در دهههای اخیر قرار دارد و ترامپ مصمم است از این آسیبپذیری برای دستیابی به اهداف خود استفاده کند. احتمال اینکه ایران خواستههای ایالات متحده برای خلع سلاح هستهای کامل را بپذیرد، کم به نظر میرسد، اما چشمانداز اقدام نظامی اکنون بسیار واقعی است.
منبع: العربیه انگلیسی
ترجمه: العربیه فارسی
