قارچ اسرارآمیز چرنوبیل که احتمالا تشعشع رادیواکتیو را می‌خورد

طی چند دهه پس از وقوع فاجعهٔ نشت اتمی نیروگاه هسته‌ای چرنوبیل در شوروی سابق، پژوهشگران با پدیده‌ای شگفت‌آور روبه‌رو شدند: وجود قارچ‌های سیاه‌رنگی که نه‌تنها در مجاورت تشعشع شدید زنده می‌ماندند، بلکه به‌نظر می‌رسید رو به ‌سوی منابع رادیواکتیو رشد می‌کنند.

این رفتار که برای نخستین‌ بار توسط زیست‌میکروبیولوگ نلی ژدانوا ثبت شد، مفهوم جدیدی را در زیست‌شناسی مطرح کرد: «رادیوتروفی» یا گرایش به تشعشع. بررسی‌ها نشان داد که این موجودات در محیط‌هایی رشد می‌کنند که برای اغلب اشکال حیات مرگ‌بار است: از دیواره‌های داخلی رآکتور گرفته تا بخش‌هایی از منطقهٔ ممنوعهٔ چرنوبیل.

ویژگی بنیادی این قارچ‌ها میزان بالای ملانین است؛ همان رنگدانه‌ای که رنگ پوست و مو را تعیین می‌کند. ملانین در گونه‌های قارچی نقش سپر تابشی دارد، و می‌تواند انرژی تشعشع را جذب و به‌صورت بی‌خطر پراکنده کند.

اما نتایج پژوهش‌های بعدی، به‌ویژه مطالعات اکاترینا داداچووا، احتمال دیگری را نیز مطرح کرد: این‌که ملانین شاید بتواند تابش یون‌ساز را به شکلی از انرژی زیستی تبدیل کرده و در واقع تابش را «بخورد». آزمایش‌ها نشان داد که قارچ‌های دارای ملانین در معرض تشعشع سریع‌تر و قوی‌تر رشد می‌کنند؛ موضوعی که از وجود فرایندی شبیه «رادیوسنتز» حکایت دارد.

اهمیت این پدیده محدود به چرنوبیل نیست. هنگامی که گونه‌های مشابه به ایستگاه فضایی بین‌المللی فرستاده شدند، نه‌تنها محیط پُرتشعشع فضا را تحمل کردند، بلکه در آن شرایط رشد بهتری نیز نشان دادند. ملانین آنها بخش قابل‌توجهی از پرتوهای کیهانی را جذب ‌کرد.

همین ویژگی باعث شد پژوهشگرانِ «اوپن‌اِی‌آی» و «ناسا» ایدهٔ استفاده از قارچ‌ها در «معماری زیستیِ خودترمیم‌گر» را برای زیستگاه‌های آینده روی ماه و مریخ مطرح کنند، که سازه‌هایی سبک، قابل‌بازسازی، و مجهز به سپر طبیعیِ ضدتشعشع هستند.

امروزه این قارچ‌های ظاهراً ساده به یکی از امیدبخش‌ترین حوزه‌های پژوهشی بدل شده‌اند: از پاک‌سازی مناطق آلودهٔ هسته‌ای روی زمین تا ساخت سپرهای زیستی برای حفاظت از انسان در فضا. بدین ترتیب، موجوداتی که زمانی صرفاً آلودگی محیطی تلقی می‌شدند، اکنون در خط مقدم فناوری‌های آینده قرار گرفته‌اند.

در کنار کاربردهای فناورانه، این قارچ‌ها پرسش‌هایی بنیادین دربارهٔ مرزهای تاب‌آوری زیستی مطرح می‌کنند. این‌که چگونه جاندارانی به‌ظاهر ابتدایی توانسته‌اند سازوکاری تکاملی برای بهره‌گیری از انرژی مرگ‌بار تشعشع ایجاد کنند دریچه‌ای جدید به سوی ظرفیت حیات در شرایط افراطی می‌گشاید.

برخی پژوهشگران معتقدند مطالعهٔ ملانینِ رادیوتروف می‌تواند به درک بهتر از پیدایش حیات در سیارات پرتشعشع کمک کند، و حتی نشان دهد که حیاتِ مقاوم در برابر تشعشع ممکن است در نقاطی از منظومهٔ شمسی، از قمرهای مشتری گرفته تا سطح مریخ، قابل‌تصور باشد.