موضع روسیه در مذاکرات احیای برجام؛ نه بحران نه گفتوگوی جامع
مخالفت با بحران در عین ممانعت از دوستی ایران غرب
در آخرین پرده از اظهار نظرهای طرفهای مذاکرات احیای برجام در وین، میخائیل اولیانوف نماینده دائمی روسیه در سازمانهای بینالمللی، روز دوشنبه 14 تیر 1400، در توئیتی تلاش کشورهای غربی برای طرح مسائلی فراتر از برجام را «غیرواقعگرایانه» خواند.
پیش از این ماریا زاخاروا سخنگوی وزارت خارجه روسیه، ابراز امیدواری کرده بود مذاکرات احیای برجام تا زمان «ششمین سالگرد توافق برجام یعنی 13 ژوئیه (۲۳ تیرماه سال جاری) به نتیجه برسد. امیدی که حالا با آمدن دولت جدید و ناامیدی تیم روحانی از دستیابی به توافق در عمر باقیمانده دولت دوازدهم چندان واقعگرایانه به نظر نمیرسد. دور ششم مذاکرات در وین بدون حصول توافق به پایان رسیده و هیچ زمانبندی مشخصی برای دور هفتم اعلام نشده است.
روسیه از یک سو آنگونه که اولیانوف میگوید تلاش غرب برای «زدن سه پرنده با یک تیر» یعنی «اشاره به موضوعات جدید در مذاکرات، امنیت منطقهای و مسئله موشکی ایران» را غیر واقع بینانه و بر خلاف هدف احیای برجام میداند و از سویی احیای برجام را سر آغاز مذاکرات منطقهای تلقی می کند.
با این تفاصیل این پرسش پیش میآید که آیا روسیه خواهان حفظ برجام در شکل کنونی آن است یا موضع غرب برای افزودن مسائل منطقهای ازجمله اختلاف با همسایگان ایران بر سر برنامه موشکی را میپذیرد؟
مخالفت با بحران در عین ممانعت از دوستی ایران غرب
محمد جواد ظریف در گفتوگوی فایل صوتی جنجالیاش در پاسخ به پرسشی درباره رویکرد روسیه در قبال برجام گفته بود که موسکو «خواهان بحران در روابط ایران با غرب نیست اما خواهان دوستی ایران و کشورهای غربی هم نیست». او همچنین با اشاره به روند توافق برجام در سال 2015 گفت: «هدف روسها این بود که توافق هستهای انجام نشود.»
وزیر خارجه ایران، در شرح استراتژی روسها در مذاکرات برجام فاش کرد که آنان «در هفتههای آخر که دیدند مذاکرات دارد به نتیجه میرسد، شروع کردند به طرح پیشنهادهای جدید از جمله در این مرحله پیشنهاد داند که ایران هرشش ماه یک بار موظف به تمدید مجوز از شورای امنیت برای توافق هستهای است».
سخنان ظریف چکیدهای از رویکرد روسیه به روابط ایران با غرب و همچنین حضور تهران در سوریه را به نمایش میگذارد. وزیر خارجه ایران هدف ولادیمر پوتین از به حضور پذیرفتن قاسم سلیمانی فرمانده وقت سپاه قدس به مسکو را کشاندن ایران به جنگ سوریه میداند، عملی که همزمانی آن با توافق برجام از نظر وزیر خارجه ایران اتفاقی نیست و در راستای همان استراتژی «ممانعت از دوستی ایران و غرب» تفسیر میشود.
زدن سه پرنده با کدام تیر؟
رویکرد اولیانوف در عدم قبول پروندههای مداخله منطقهای ایران و مسائل موشکیاش به مذاکرات احیای برجام در ظاهر با نگاه مقامات تهران هماهنگ است. سرگئی لاوروف وزیر خارجه روسیه، جمعه دوم ژوئیه (11 تیر)، در یک کنفرانس خبری، موانع موجود بر سر راه احیای برجام را از«سوی کشورهای غربی» دانست و گفت این «غرب» است که برای «تحمیل تعهدات جدی» بر تهران تلاش میکند.
یک روز پیش از این اظهارات، روسیه تیغ انتقادات خود را مستقیما به سمت آمریکا گرفت. در بیانیهای که توسط وزارت خارجه این کشور منتشر شد اعلام کرد آمریکا تا کنون هیچ راه عملی مثبتی را برای تغییر سیاست دوران ریاست جمهوری ترامپ برنداشته است. این در حالی است که آمریکا در چند نوبت پارهای از تحریمهای «فرابرجامی» علیه مقامات و شرکتهای ایرانی را لغو کرده است.
با وجود این مخالفتها، در ظاهر روسیه نیمنگاهی هم به دیپلماسی برای تغییر روابط موجود در منطقه دارد. سخنگوی وزارت خارجه آمریکا در آخرین نشست مطبوعاتی خود در پاسخ به پرسش خبرنگاری درباره نقش روسیه و دیگر کشورهای طرف مذاکره در احیای برجام گفت که آمریکا «گفتوگوهای زیادی با روسیه داشته» و این کشور خواهان «دیپلماسی بیشتر برای حل طیفی از مشکلات شامل مسائل منطقهای» است.
روشن است که این طیف از مسائل منطقهای همان مسائلی است که کشورهای منطقه بهخصوص پادشاهی عربی سعودی همواره نگرانی خود از آن را ابراز کردهاند؛ حضور نیروهای نیابتی ایران در عراق، یمن، سوریه و لبنان و برنامه بلندپروازانه موشکی ایران.
با وجود آنکه پیش از این، سخنگوی وزارت خارجه و سرگئی لاوروف ابراز امیدواری کرده بودند مذاکرات احیای برجام تا 14 ژوئیه (24 تیرماه) به نتیجه میرسد، اولیانوف به «رویترز» گفت هنوز زمان بیشتری تا آغاز دور جدید گفتوگوها لازم است و هنوز «همه کشورهای عضو مذاکرات برای حضور در نشستی که انتظار میرود دور پایانی باشد، آمدگی ندارند».
با این اظهارات در ظاهر ضدونقیض این پرسش باقی میماند که روسیه در مذاکرات احیای برجام به دنبال کدام اهداف فرابرجامیاست.
شاهد کلید ماجرا؛ طرح روسیه برای امنیت جمعی در خلیج
در کشاکش گمانهزنیها درباره احیای برجام، وزیر خارجه روسیه، روز 11 تیرماه، پس از دیدار با همتای بحرینیاش در مسکو از بروز رسانی طرحی برای امنیت جمعی در خلیج سخن گفت که روسیه مدتهاست به دنبال اجرایی کردن آن است. لاوروف با طرح این ادعا که «دوستان مسکو به طرح قبلی روسیه درباره مفهوم امنیت جمعی در خلیج علاقه نشان دادهاند» گفت که دولتش در حال به روزرسانی طرح پیشین است.
مرداد ماه سال 98 پس از یک سلسله حوادث همچون توقیف نفتکشها توسط سپاه، و حملات خرابکارانه علیه نفتکشها و سرنگونی یک پهپاد آمریکایی توسط ایران، روسیه سندی را درباره امنیت خلیج به شورای امنیت سازمان ملل ارائه کرد.
در این طرح به گفته سخنگوی وزارت خارجه روسیه علاوه بر طرح محوریت مسئله فلسطین برای امنیت در خاورمیانه تاکید شده بود «بازیگران خارجی وظیفه دارند شرایط را برای حرکت کشورهای منطقه به سوی یکدیگر فراهم کنند».
در این طرح روسیه خواستار عدم حضور نظامی کشورهای فرامنطقهای در خلیج شده بود. در آن زمان آمریکا و دیگر کشورهای غربی طرح روسیه را مبهم ارزیابی کرده و دیگر خبری از آن منتشر نشد.
همزمانی اوجگیری مذاکرات برجام و اصرار روسیه بر باقی ماندن بر سر موضوع هستهای و به میان نیامدن مسائل موشکی با طرح مجدد طرح امنیت منطقهای روسیه نمیتواند تنها یک تصادف باشد.
روسیه همانگونه که در صحبتهای ظریف آمده بود در عین اجتناب از بحران جدی در روابط ایران و غرب تمایلی به عادیسازی روابط ایران وغربیها ندارد آن را مغایر با استراتژی کلان خود در خاورمیانه میداند. به همین دلیل است که هرچند مواضع روسیه و مقامات ایران بر سر حفظ مذاکرات احیای برجام در چارچوب مسائل هسته ای یکی است اما ارائه نسخه جدیدی از طرح امنیت جمعی روسیه نشان میدهد مسکو در چارچوب برجام به منافع خود در خاورمیانه در تقابل با غرب میاندیشد.
