چگونه آتشفشان مغز یک انسان را به شیشه تبدیل کرد

پژوهشگران از کشفی پرده داشتند که نشان داد چگونه مغز یک جوان رومی پس از فوران کوه وزوو در سال 79 میلادی به‌طور طبیعی به شیشه تبدیل شد. تاکنون هیچ نمونه مشابهی از این پدیده در بافت‌های انسانی یا مواد آلی دیده نشده بود.

در سال 2020 قطعاتی کوچک از شیشه سیاه‌رنگ داخل جمجمه مردی حدوداً بیست‌ساله در شهر باستانی هِرکولانئوم کشف شد. دانشمندان ابتدا حدس زدند که این قطعات بقایای مغز او باشد، اما نحوه‌ شکل‌گیری آنها برای‌شان روشن نبود.

اکنون با استفاده از تصویربرداری اشعه ایکس و میکروسکوپ الکترونی، پژوهشگران به این نتیجه رسیده‌اند که یک ابرِ فوق‌داغِ خاکستر با دمای دست‌کم 510 درجه سانتی‌گراد مغز این فرد را در کسری از ثانیه سوزانده و سپس به سرعت سرد کرده و در نهایت آن را به شیشه تبدیل کرده است؛ فرایندی که به آن «ویترفیکاسیون» گفته می‌شود.

این جوان در ساختمانی در هرکولانئوم، شهری که مانند پُمپی تحت پوشش لایه‌های ضخیم خاکستر قرار گرفت، در خواب غافلگیر شد. قطعات شیشه‌ای کشف‌شده اندازه‌ای میان چند میلی‌متر تا دو سانتی‌متر دارند.

پژوهشگران توضیح می‌دهند که تنها وجود شرایط اقلیمی و فیزیکی کاملاً خاص، یعنی اختلاف شدید دمایی میان بدن و محیط، و سرد شدن بسیار سریع ماده در حالت مایع، امکان تبدیل مغز به شیشه را فراهم کرده است.

هیچ بخش دیگری از بدن فرد، مانند استخوان‌ها یا اندام‌ها، به شیشه تبدیل نشده است؛ چراکه استخوان فاقد رطوبت لازم برای ویترفیکاسیون است، و بافت‌های نرم دیگر نیز احتمالاً پیش از آنکه سرد شوند، کاملاً سوخته‌اند.

فوران مهیب وزوو ابتدا با ابری بسیار داغ از خاکستر آغاز شد که به باور دانشمندان عامل اصلی مرگ هزاران نفر شد. موج بعدی، یعنی جریان سریع و مرگبار مواد آتشفشانی، منطقه را مدفون کرد، اما دمایش آن‌قدر بالا نبود تا بتواند مغز را شیشه‌ای کند.

پژوهشگران می‌گویند جمجمه همچون محفظه‌ای عمل کرده و شرایط لازم برای این رخداد استثنایی را فراهم آورده است. همین ترتیب وقایع است که باعث شده این نمونه به پدیده‌ای یگانه در تاریخ باستان‌شناسی و پزشکی قانونی تبدیل شود.