راز پافشاری تهران بر «ماهان‌ایر»؛ از دمشق تا صنعا همراه جنگ‌های ایران

پس از 11 سال از نخستین حضور «ماهان‌ایر» در صحنه یمن، این شرکت هواپیمایی ایرانی بار دیگر یکی از حساس‌ترین بحران‌های ژئوپلیتیکی از زمان آغاز جنگ در این کشور را شعله‌ور کرد.

یک فروند هواپیمای این شرکت اوایل ژوئیه جاری هیئتی از شبه‌نظامیان حوثی‌ را از صنعا به تهران منتقل کرد تا در مراسم تشییع علی خامنه‌ای، رهبر پیشین ایران شرکت کنند.

این هواپیما همچنین تلاش کرد روز 13 همان ماه بار دیگر به یمن بازگردد. اقدامی که دولت قانونی یمن آن را «تشدید خطرناک تنش» و «نقض آشکار حاکمیت یمن از سوی ایران» توصیف کرد.

این تلاش برای بازگشت، با هدف قرار گرفتن باند فرودگاه صنعا توسط نیروهای یمنی برای جلوگیری از فرود هواپیما پایان یافت و هواپیما مجبور شد مسیر خود را به فرودگاه الحدیده که تحت کنترل حوثی‌ها است و بیش از یک دهه متروکه بوده، تغییر دهد.

این اقدام باعث بروز آماده‌باش گسترده سیاسی و نظامی شد که در نهایت به برگزاری نشست اضطراری شورای امنیت سازمان ملل منجر شد.

اگرچه در ظاهر، اختلاف بر سر یک پرواز هوایی به نظر می‌رسد، اما جزئیات سیاسی و میدانی نشان می‌دهد بحران در واقع حول مناقشه‌ای عمیق‌تر درباره حاکمیت بر حریم هوایی یمن و تعیین نهادی است که از نظر قانونی، حق مدیریت و انجام پروازهای بین‌المللی از فرودگاه صنعا و به آن را دارد.

با وجود اعلام آمادگی کامل دولت یمن برای تأمین بازگشت هیئت حوثی‌ از طریق «خطوط هوایی یمن» به‌عنوان تنها شرکت هواپیمایی ملی و قانونی این کشور و تأکید بر آمادگی برای ازسرگیری پروازهای غیرنظامی بر اساس ترتیبات به‌رسمیت‌شناخته‌شده، حوثی‌ها و تهران بر استفاده از «ماهان‌ایر» اصرار کردند. اقدامی که به گفته ناظران، هدف آن تحمیل یک مسیر هوایی دائمی و خارج از نظارت نهادهای دولت قانونی یمن است.

این پافشاری، پرسش‌های اساسی درباره دلیل اصرار تهران بر استفاده از این شرکت مشخص را برانگیخته است. به‌ویژه آنکه ایران بیش از 24 شرکت هواپیمایی دولتی و خصوصی دارد.

سپاه پاسداران و نیروی قدس

پاسخ این پرسش را باید در سابقه عملیاتی و امنیتی گسترده «ماهان‌ایر» جست‌وجو کرد. شرکتی که طی یک دهه و نیم گذشته نام آن با تحریم‌های بین‌المللی و فعالیت‌های لجستیکی در خدمت سپاه پاسداران و «نیروی قدس» و نه فعالیت‌های معمول بخش هوانوردی غیرنظامی گره خورده است.

این نخستین بار نبود که نام «ماهان‌ایر» در پرونده یمن مطرح می‌شد. به گزارش وب‌سایت خبری یمنی «المصدر آنلاین»، اواخر فوریه 2015 و چند ماه پس از تسلط حوثی‌ها بر صنعا، مقام‌های هواپیمایی تحت کنترل حوثی‌ها توافقی را با ایران برای راه‌اندازی 28 پرواز مستقیم میان صنعا و تهران امضا کردند. به‌گونه‌ای که هر طرف هفته‌ای 14 پرواز انجام می‌داد.

تنها دو روز بعد، نخستین هواپیمای این شرکت در فرودگاه صنعا فرود آمد و آغاز نخستین پل هوایی مستقیم تهران و صنعا را اعلام کرد. اما این پروازها با آغاز عملیات «طوفان قاطعیت» (عاصفة الحزم) و بسته شدن حریم هوایی یمن متوقف شد.

ماهان‌ایر؛ ناقل پرونده‌های حساس

«ماهان‌ایر» در سال 1991 در شهر کرمان در جنوب شرق ایران، به‌عنوان نخستین شرکت هواپیمایی خصوصی پس از انقلاب ایران تأسیس شد. اما رشد تجاری آن خیلی زود با نقشی امنیتی و حساس در ارتباط با گسترش نفوذ ایران در منطقه همراه گردید.

در سال 2011، این شرکت با تصمیم وزارت خزانه‌داری آمریکا وارد فهرست تحریم‌های بین‌المللی شد. این وزارتخانه به‌صراحت شرکت ماهان‌ایر را متهم کرد که ناوگان و خدمات خود را برای انتقال نیرو، تجهیزات و تسلیحات به جبهه‌های نفوذ خارجی در اختیار نیروی قدس قرار داده است.

محدودیت‌ها تنها به ممنوعیت فعالیت این شرکت محدود نشد، بلکه حمید عرب‌نژاد، رئیس هیأت‌مدیره آن، را نیز شامل شد و شبکه‌های واسطه در کشورهای مختلف که به این شرکت برای دور زدن تحریم‌ها و تأمین قطعات یدکی و خدمات تعمیر و نگهداری کمک می‌کردند، تحت پیگرد قرار گرفتند.

طی سال‌ها، هواپیماهای «ماهان‌ایر» ستون اصلی پل هوایی ایجادشده از سوی تهران برای حمایت از حکومت بشار اسد در دمشق بودند و نام این شرکت همچنین به‌عنوان مسیر تأمین پشتیبانی برای متحدان ایران در عراق و لبنان آشکار شد.

فعالیت این شرکت از خاورمیانه فراتر رفت و در سال 2020 به ونزوئلا نیز رسید. جایی که گزارش‌های بین‌المللی از استفاده از هواپیماهای این شرکت برای انتقال طلای ونزوئلا به تهران در مقابل کمک‌ها و تخصص ایران در بخش انرژی خبر دادند.

پس از آغاز جنگ روسیه و اوکراین، اتحادیه اروپا در اکتبر 2024 تحریم‌های جدیدی علیه این شرکت اعمال کرد و آن را به مشارکت در انتقال موشک‌های بالستیک و پهپاد به روسیه متهم ساخت. این اقدام چند سال پس از آن انجام شد که آلمان، فرانسه و ایتالیا مجوز فعالیت این شرکت را در خاک خود به دلایل مرتبط با امنیت ملی لغو کرده بودند.

کارنامه مملو از اتهام‌ها

این سابقه مملو از اتهام‌ها، موضع قاطع دولت قانونی یمن در برابر دو پرواز اخیر را توضیح می‌دهد.

در همین چارچوب، عبدالله السعدی، نماینده دائم یمن در سازمان ملل، این موضوع را به شورای امنیت منتقل کرد و در سخنان خود بر هویت شرکت هواپیمایی و پیشینه امنیتی «ماهان‌ایر» به‌عنوان شرکتی که نام آن با حمایت از سپاه پاسداران و تحریم‌های بین‌المللی به دلیل فعالیت‌هایش گره خورده، تمرکز کرد.

السعدی اعلام کرد دولت یمن اطلاعات و مدارکی در اختیار دارد که آن‌ها را به کمیته تحریم‌ها و تیم کارشناسان بین‌المللی ارائه خواهد کرد تا بررسی شود آیا این دو پرواز شامل انتقال افراد، تجهیزات یا فناوری‌هایی بوده که مشمول ممنوعیت تسلیحاتی اعمال‌شده علیه حوثی‌ها است.