مراحل فروپاشی توافق آتش‌بس میان آمریکا و ایران؛ از جشن آتش‌بس تا تشدید مجدد درگیری

در کمتر از یک ماه، توافق آتش‌بس بین ایالات متحده و ایران از هم پاشید، درگیری‌های نظامی از سر گرفته شد، حملات در تنگه هرمز دوباره شعله‌ور شد و قیمت نفت دوباره افزایش یافت.

همه این تحولات امیدهایی را که با اعلام پایان جنگ توسط دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا، همراه بود، نقش بر آب کرد.

طبق گزارشی که توسط نشریه «نیویورک تایمز» منتشر شد، این توافق که در ابتدا به نظر یک موفقیت دیپلماتیک می‌رسید، به دلیل اختلاف نظر بر سر ناوبری در تنگه هرمز، تبادل حملات و شکست مذاکرات سیاسی، به سرعت به یک درگیری آشکار تبدیل شد.

آغازی امیدوارکننده

ترامپ در 14 ژوئن، از توافق آتش‌بس با ایران که رسماً در 17 ژوئن امضا شد، خبر داد. او اعلام کرد که به جنگ پایان داده و تنگه هرمز را به روی کشتی‌های تجاری بازگشایی کرده است.

طبق این توافق، ایالات متحده حملات هوایی خود را متوقف کرد و به طور موقت به ایران اجازه داد نفت خود را صادر کند. تهران در ابتدا از هدف قرار دادن کشتی‌هایی که از این تنگه عبور می‌کردند، خودداری کرد که منجر به کاهش قیمت نفت و از سرگیری تردد نفتکش‌ها شد.

با این حال، تحلیلگران از همان ابتدا هشدار داده بودند که مفاد توافق 14 ماده‌ای، به‌ویژه در زمینه نحوه مدیریت کشتیرانی در تنگه هرمز و آینده برنامه هسته‌ای ایران، کلی و مبهم است.

اختلاف بر سر تنگه هرمز

با وجود اعلام آتش‌بس، رفت‌وآمد کشتی‌ها در تنگه هرمز هرگز به‌طور کامل به حالت عادی بازنگشت، چرا که مین‌های دریایی کارگذاری‌شده از سوی ایران در جریان جنگ همچنان تهدیدی برای این مسیر استراتژیک به شمار می‌رفت.

بیشتر کشتی‌ها از مسیر جنوبی نزدیک به آب‌های عمان که از سوی یک نهاد دریایی وابسته به سازمان ملل توصیه شده بود، استفاده کردند. در مقابل، ایران بر استفاده از مسیر شمالی در امتداد سواحل خود، که پیش از آتش‌بس تعیین کرده بود، اصرار داشت و اعلام کرد در ازای دریافت عوارض عبور، امنیت کشتی‌های عبوری را تضمین خواهد کرد.

بر اساس توافق، دریافت عوارض عبور از کشتی‌ها تنها برای مدت 60 روز تعلیق شد، در عین حال اما دونالد ترامپ اعلام کرد هرگونه توافق صلح دائمی نباید شامل دریافت عوارض از کشتیرانی در تنگه هرمز باشد.

بازگشت حملات

با افزایش استفاده کشتی‌ها از مسیر جنوبی، ایران خواستار محدود شدن تردد دریایی به مسیر شمالی شد و اعلام کرد تنها این مسیر را می‌تواند تأمین امنیت کند؛ موضوعی که منتقدان آن را تلاشی برای «باج‌گیری» از تجارت دریایی توصیف کردند.

تهران در روزهای 25 و 27 ژوئن، با استفاده از پهپاد به چند کشتی تجاری که از مسیر جنوبی عبور می‌کردند حمله کرد. در واکنش، نیروهای آمریکایی مواضع ایران را هدف حملات خود قرار دادند و سپس تهران نیز با شلیک موشک، چند پایگاه نظامی آمریکا در کشورهای مختلف را هدف قرار داد.

در پی تشدید تنش‌ها، دور مذاکراتی که قرار بود 28 ژوئن میان ایران و آمریکا برگزار شود، لغو و نشانه‌های فروپاشی توافق آتش‌بس آشکار شد.

فروپاشی توافق

ایران در 4 ژوئیه، مراسم تشییع گسترده‌ای برای علی خامنه‌ای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی، که در 28 فوریه و هم‌زمان با آغاز جنگ در یک حمله هوایی کشته شده بود، برگزار کرد. در این مراسم شعارهایی در حمایت از انتقام‌گیری و پلاکاردهایی با مضمون تهدید به قتل دونالد ترامپ به چشم می‌خورد.

سه روز بعد، سه نفتکش دیگر در تنگه هرمز که واشینگتن مسئولیت آن را متوجه ایران دانست، هدف حمله قرار گرفتند.

در واکنش، دونالد ترامپ پایان آتش‌بس را اعلام و بار دیگر تحریم‌ها علیه خریداران نفت ایران را اعمال کرد؛ اقدامی که عملاً صادرات نفت ایران به بازارهای جهانی را متوقف ساخت.

تشدید تنش‌ها

واشینگتن یک روز بعد، ده‌ها هدف را در امتداد سواحل ایران بمباران کرد و ایران نیز با حمله به پایگاه‌های نظامی آمریکا به این حملات پاسخ داد.

ترامپ در 10 ژوئیه به‌طور رسمی ازسرگیری جنگ را به کنگره اطلاع داد، اما هم‌زمان اعلام کرد با درخواست ایران برای ادامه مذاکرات موافقت کرده است. با این حال، او نسبت به موفقیت این مذاکرات ابراز تردید و تهران را به وقت‌کشی و تعلل در روند مذاکرات متهم کرد.

در همین حال، ایران در 11 ژوئیه، از بستن تنگه هرمز خبر داد. دو روز بعد، دونالد ترامپ با اعمال دوباره محاصره دریایی علیه بنادر ایران، به این اقدام پاسخ داد.

آتش‌بسی کوتاه‌مدت

با وجود فروپاشی توافق، تهران از دوره کوتاه آتش‌بس برای افزایش صادرات نفت خود بهره برد. برآورد «مؤسسه متحد علیه ایران هسته‌ای» نشان می‌دهد تهران در این مدت نفتی به ارزش حدود 6 میلیارد دلار فروخته که برای مدتی کوتاه، بخشی از فشارهای اقتصادی بر این کشور را کاهش داده است.

در مقابل، دولت ترامپ بر این باور بود که محروم کردن ایران از درآمدهای نفتی، در نهایت تهران را وادار خواهد کرد تنگه هرمز را دوباره بازگشایی کرده و محدودیت‌های سخت‌گیرانه‌تری بر برنامه هسته‌ای خود بپذیرد.

حملات روزانه

تا اواسط ژوئیه، حملات متقابل روزانه میان ایران و آمریکا به واقعیتی مستمر تبدیل شد.

نیروهای آمریکایی به حملات خود علیه اهدافی در داخل ایران ادامه دادند و ترامپ نیز هشدار داد که تهران تنها دو گزینه پیش رو دارد: یا به توافقی جدید تن دهد، یا با موجی «به‌مراتب شدیدتر» از حملات نظامی روبه‌رو شود.

ترامپ گفت: «ما در آماده‌باش کامل هستیم و برای اقدام آمادگی داریم، اما همچنان با آنها در حال مذاکره هستیم و عجله‌ای نداریم.»

رئیس جمهوری ایالات متحده همچنین تاکید کرد که همزمان با گسترش درگیری‌ها در منطقه، در حال بررسی اجرای حملاتی گسترده‌تر علیه ایران است.