بررسی تبعات لغو منصب مفتی اعظم در سوریه

موسسه بین‌المللی مطالعات ایران «Rasanah» در ریاض، در گزارشی درباره فرمان حکومتی اخیر بشار اسد، رئیس جمهوری سوریه مبنی بر لغو منصب «مفتی اعظم» این کشور، به بررسی زمینه‌ها و ابعاد این رویکرد پرداخته است.
در این گزارش، ضمن بر شمردن وظایف مفتی اعظم سوریه نظیر تعیین تاریخ شروع و پایان ماههای قمری، استهلال و اعلام رؤیت هلال، و همچنین اعلام احکام فقهی عبادات و شعائر دینی که بر رؤیت هلال مترتب می‌شود و علاوه بر آن صدور فتوا و تعیین اصول، موازین و ساز و کار صدور فتوا و همچنین نظارت بر موقوفات، گفته شده که بنا به فرمان رئیس جمهوری سوریه این وظایف به شورای فقهی زیر نظر وزارت اوقاف سپرده شده است.

به موجب فرمان بشار اسد که در 15 نوامبر 2021 میلادی صادر شد، شیخ احمد بدرالدین حسون که از سال 2004 میلادی تا تاریخ صدور این فرمان سمت مفتی سوریه را در اختیار داشت، از این منصب عزل و منصب مفتی در همه استانهای سوریه منحل شده است.
این گزارش در تحلیل رویکرد رژیم سوریه آن در همخوانی با استراتژی رژیم ایران و در راستای تلاش‌ها و طرح‌های توسعه‌‌طلبانه تهران برای مهندسی و شکل‌دهی به هویت سوریه و تغییر بافت جمعیتی و مذهبی این کشور و دور کردن آن از هویت دینی، مذهبی و میراث فرهنگی و تاریخی عنوان کرد.
در این تحلیل همچنین به تاریخچه تلاش‌های ایران از سال 1979 میلادی تا کنون برای تغییر هویت و بافت جامعه سوریه به یک بافت شیعی ولایتمدار و پیرو ولایت فقیه، اشاره شده که بعد از حمله آمریکا به عراق با شتاب بیشتری دنبال شده، چرا که اهمیت جغرافیایی و جمعیتی سوریه برای ایران که می‌خواست راه تهران تا بیروت برای آن هموار شود، بیش از پیش نمایان شده است.
در این گزارش آمده است که شیخ احمد بدرالدین، مفتی اعظم پیشین سوریه به‌رغم نزدیکی او به ایران و به‌کارگیری او در راستای خدمت به طرح‌های ایران، این خوش‌خدمتی‌ها اما مانع از کنار زدن او از این نصب نشده است و نظام دمشق با تشکیل شورای فقهی متشکل از نمایندگان مذاهب مختلف در صدد است تا هویت اهل سنت که هویت غالب در این کشور است را زدوده یا به حاشیه براند.
همچنین این اقدام رژیم بشار اسد در راستای پناه بردن هر چه بیشتر آن به دامان به اصطلاح هلال شیعی به سرکردگی ایران ارزیابی می‌شود که از بیروت تا تهران امتداد یافته و از این طریق رژیم دمشق می‌تواند جایگاه داخلی خود را در برابر گروه‌های مخالف تقویت کند و همواره کشورهای منطقه را با ابزار گسترش تشیع و ائتلاف سوری - ایرانی و یا به اصطلاح «محور مقاومت» تحت فشار قرار دهد.

این گزارش ضمن پرداختن به تاریخچه حضور فرهنگی، حوزوی و تبلیغاتی مذهب شیعی دوازده امامی ایران به اعزام فرستادگان و مبلغان دینی ایرانی و همچنین تحصیل هزاران طلبه سوری در حوزه علمیه قم و احداث حوزه‌ها، مراکز مذهبی، و مرمت بارگاهها به خصوص در شهرهای اهل سنت سوریه اشاره شده که از دیرباز با موافقت رژیم حاکم بر این کشور صورت گرفته است، اما اخیرا با استقرار نیروهای شبه‌نظامی وابسته به ایران در مناطق مختلف سوریه روند تاثیرگذاری بر هویت مذهبی، فرهنگی و دموگرافی شهرهای سوریه طی سال‌های بحران جنگ داخلی به طور فزاینده‌ای گسترش یافته است.
بنا به این تحلیل، مطالعه چندین تحول ما را به این نتیجه رهنمون می‌سازد که نفوذ ایران در قلب سوریه بر اساس یک توافق میان دو کشور سوریه و ایران و بر اساس منافع مشترک و اهداف بلند مدت صورت گرفته است.
این گزارش با برشمردن و بررسی مهمترین سناریوهای دخیل در لغو سمت مفتی اعظم سوریه، گفت که این اقدام بشار اسد در راستای راهبرد تقویت نفوذ فزاینده ایران در جهت تغییر هویت سوری و بافت جمعیتی این کشور صورت گرفته است.
همچنین گفته شده رژیم اسد که از ابتدا به عوامل ایران میدان داده تا با کوچاندن اهل سنت سوریه، مزدوران بیگانه را در خانه‌های مردم این کشور اسکان دهند و به بعضی از آنها تابعیت سوریه داده شود، اکنون نیز با لغو بزرگترین مرجعیت سنی و خارج کردن فتوا از انحصار او و همزمان با آن عضویت دادن به نمایندگان مراجع شیعی در شورای علمی فقهی، تلاش می‌کند تا نهاد فتوا را از خاصیت دینی‌اش تهی کند و هویت سنی سوریه را به یک هویت التقاطی از چندین مذهب بدل کند. تا با بالا بردن جایگاه مذهبی شیعی - علوی، آن را در مرکز فرهنگ و هویت سوریه جای داده و از امتیازات بسیار بیشتری بهره‌مند سازد.
در این نوشته همچنین آمده است که فرمان لغو سمت مفتی با این هدف صورت گرفته است تا زمینه را برای تسلط بر اوقاف اهل سنت که در اختیار وزارت اوقاف قرار دارد، فراهم شود و راه را برای ایرانی‌ها و یا عوامل وابسته به ایران هموار کند تا از طریق عضویت در شورای علمی فقهی وزارت اوقاف مدیریت اوقاف و اراضی و املاک موقوفه که نیمی از مساحت شهرهای بزرگ از جمله دمشق را تشکیل می‌دهد را در اختیار گرفته و نسبت به خرید و فروش آن اقدام کنند که این سناریو با سیاست تغییر بافت جمعیتی در سوریه که رژیم حاکم با کمک ایرانی‌ها انجام می‌دهد، همخوانی دارد.
این گزارش به این نتیجه رسیده که اقدام به صرف‌نظر دولت سوریه از هویت سنی آن که در قالب سمت مفتی تبلور یافته سبب چند دستگی و اختلاف فتوا شده و وحدت ملی این کشور را به مخاطره می‌اندازد و در مقابل، به هویت‌های فرعی دیگری چون ایرانی و اخوانی میدان می‌دهد که این به معنای نفوذ ولی فقیه و فقهای ایرانی در فرهنگ سوری و به دنبال آن تبعیت سوری‌ها از مرجع‌های فقهی شیعی در خارج است و زمینه را فراهم می‌کند تا مردم در امور متعددی چون فقه عبادات و معاملات و حتی در سیاست و اقتصاد از فقهای خارجی تقلید کنند.
این تحلیل حذف منصب مفتی اعظم در سوریه را در راستای خدمت به منافع ایران، رویکرد فرقه‌گرایانه آن و مشروعیت‌‌بخشی به رژیم اسد دانسته و در این میان بازنده اصلی را دولت ملی سوریه و هویت و میراث فرهنگی و تمدنی این کشور معرفی کرد.
همچنین گفته شده این تصمیم اسد، بی‌تردید هویت سوریه را در دراز مدت دستخوش تغییراتی خواهد کرد و ایران که در چارچوب توطئه‌ای بزرگ با ابزار مذهب شیعی در صدد تسلط بر منطقه است نیز می‌کوشد تا از این طریق کانون‌هایی را برای حمایت فقهی و سیاسی از ولی فقیه تشکیل داده و دستاوردهایی را در این میان کسب کنند.