عمق و محدوده روابط استراتژیک ایران و روسیه

ولید فارس
ولید فارس
منتشر شده در: آخرین به روزرسانی:
فعال‌سازی حالت خواندن
100% Font Size
9 دقيقه (Reading time)

برخی صاحب‌نظران از جمله روزنامه‌نگاران در واشینگتن پس از ارسال «پهپاد» توسط ایران به روسیه جهت بکارگیری در جنگ علیه اوکراین، پرسش‌هایی پیرامون عمق روابط میان این دو کشور مطرح کرده‌اند.

آن چه باعث‌ تعجب بوده، این است که طرح پرسش درباره روابط تهران و مسکو‌ توسط نهادهای اطلاعاتی غربی نیز مطرح شده؛ نهادهایی که قاعدتا باید آگاهی کاملی از روابط راهبردی میان ایران و روسیه داشته باشند.

با توجه به توانایی نهادهای اطلاعاتی غرب، نوع ‌و سطح روابط میان مسکو و تهران‌ به‌ویژه روابط نظامی نباید از دید این نهادها پنهان بوده باشد.

ارسال «پهپاد» از ایران به روسیه بدون شک نشانه سطح بسیار پیشرفته‌ای از روابط نظامی دو کشور بوده و به همین دلیل چنین روابطی که کاملا علنی شده است نباید مورد تعجب و پرسش نهادهای اطلاعاتی غربی واقع شود.

اما طرح پرسش از روابط نظامی ایران و روسیه، اشتباه ارزیابی اطلاعاتی واشینگتن، اتحادیه اروپا و «ناتو» از تاثیرگذاری بر ایران از طریق توافق اتمی را نیز به‌وضوح آشکار می‌کند. با این حال، این موضوع از دو منظر «عمق روابط» تهران و مسکو، و «تعجب و حیرت» غرب از این رابطه قابل طرح و بررسی است.

تاریخ روابط

روابط ایران انقلابی در دوره خمینی با اتحاد جماهیر شوروی سابق در اوایل دهه هشتاد قرن گذشته با چالش و رویارویی آغاز شد. روابط دو طرف به‌دلیل ایدئولوژی حزب کمونیست شوروی و ایدئولوژی اسلامگرای ملاهای حاکم در تهران با تناقض روبرو بود.

اولین رویارویی میان دو طرف در اوایل انقلاب شکل گرفت، هنگامی که نظام جمهوری اسلامی سرکوب کلیت جریان چپ مارکسیستی از جمله «حزب توده» را آغاز کرد. بنا به برخی گزارش‌ها، در این درگیری بیش از 40 هزار نفر از اعضا و هواداران وابسته به احزاب چپگرا توسط رژیم اسلامی کشته شدند.

سرکوب احزاب کمونیستی در ایران به شکل‌گیری بحرانی بزرگ میان جمهوری اسلامی و رهبران شوروی منجر شد.

به‌دلیل تاثیر نظام انقلابی جدید در تهران بر گروه‌های اسلامگرا در کشورهای منطقه، بحران مذکور به دیگر کشورها از جمله لبنان نیز گسترش یافت. در همین رابطه، تقابل خونینی میان «حزب‌الله» و نیروهای وابسته به ایران با گروه‌های چپ لبنانی مرتبط با شوروی رخ داد و طی آن چهار دیپلمات شوروی در لبنان ربوده شدند.

تقابل نظام خمینی با چپ‌ها در ایران، حمله و سرکوب علیه گروه‌های پیشروی چپ از جمله «سازمان مجاهدین خلق» را نیز در بر گرفت.

بدین ترتیب، گذشته خونین و کینه‌توزانه‌ای میان هواداران خمینی و شوروی وجود داشته است. اما چه چیزی میان دو طرف تغییر کرد که به بهبود روابط انجامید؟

پس از فروپاشی شوروی

پس از پایان جنگ سرد و سقوط اتحاد جماهیر شوروی، تهران سریعا به کمک و حمایت از جریان‌های رادیکالی پرداخت که پیشتر تحت حمایت مسکو بودند اما با فروپاشی شوروی، حامی اصلی خود را از دست داده و به‌دنبال حامی جدید مالی و سیاسی ترجیحا یک کشور منطقه‌ای بودند.

در کتاب جدیدم تحت عنوان «جمهوری امپریالیستی ایران و رویکرد آمریکا» توضیح دادم که چگونه رژیم ایران پس از سرکوب احزاب چپ در داخل، کوشید در اواسط دهه نود قرن گذشته برخی گروه‌های چپ را در خدمت استراتژی جهانی خود در آورد.

با این حال، جریان چپ سنتی از همکاری با جمهوری اسلامی سر باز زد و رژیم تهران توانست فقط برخی از جریان‌های چپ که همکاری با وارثان شوروی سابق را پذیرفته بودند، به خدمت بگیرد.

اتحاد پوتین با ایران

اوج‌گیری جریان ناسیونالیستی روس به رهبری پوتین به‌ویژه پس از حوادث 11 سپتامبر، به نزدیکی منافع مسکو و تهران انجامید. سیاست دولت باراک اوباما، رئیس جمهوری اسبق آمریکا در حمایت از جریان اسلامگرای سنی و افزایش تنش میان ایران و آمریکا همزمان با آغاز ریاست جمهوری پوتین در روسیه، تهران و مسکو‌ را هر چه بیشتر به یکدیگر نزدیکتر کرد.

نظام حاکم بر سوریه هم در چنین شرایطی به‌دلیل منافع مشترک تاریخی با روسیه و اشتراکات ایدئولوژیک با ایران، نزدیکی روابط دو کشور را تسهیل کرد. پیامد چنین سیاستی، به بازگشت قدرتمندانه ارتش روسیه در سال 2015 به سواحل مدیترانه‌ای سوریه ختم‌ شد.

از این منظر، روابط روسیه و ایران پس از بهار عربی بر چه اساسی ایجاد و گسترش یافت؟

اول، دشمن مشترک یعنی «داعش» که با برخی گروه‌های تندرو مخالف روسیه در منطقه «قفقاز» روابط نزدیکی دارد. روس‌ها به این باور رسیدند که تهران می‌تواند به‌خوبی نقش «متحد مسلمان» علیه گروه‌های به اصطلاح «جهادی» را بازی کند. جنگ داخلی سوریه فرصتی عملی برای نزدیکی میان روسیه و ایران علیه گروه‌های جهادی فراهم کرد و نظام دمشق توانست با کمک نیروهای روسی و ایرانی به جنگ با گروه‌های تندرو بپردازد.

دوم، پس از اشغال شبه‌جزیره کریمه توسط روس‌ها و چالش جدید میان روسیه و آمریکا و آغاز موج جدید تحریم‌ها علیه مسکو و تهران، این دو کشور به سوی ایجاد روابط راهبردی نزدیکتر شدند.

مسکو و تهران‌ به‌رغم‌ سیاست‌ها و رویکردهای متفاوت، که می‌تواند پس از گذار از رویارویی با غرب به اختلاف میان دو طرف بیانجامد، در مرحله کنونی منافع ژئوپلتیک یکسانی در مقابله با تهدیدی مشترک با یکدیگر دارند.

افغانستان نیز میدان دیگری برای همکاری مشترک میان ایران و روسیه است و تهران در این رابطه با هماهنگی مسکو به پشتیبانی از برخی گروه‌های شبه‌نظامی شیعه و مخالف «طالبان» در شمال افغانستان اقدام کرد.

چین نیز تا حدودی به عنوان‌ پشتیبان روسیه در جنگ اوکراین و امضاکننده معاهده استراتژیک با ایران به عنوان نقطه اشتراک سیاست خارجی میان دو کشور ظاهر شد.

پیامد اتحاد ایران و روسیه

روسیه از طریق ایران می‌تواند با کشوری مهم و پهناور در خاورمیانه ارتباطات عمیق برقرار کند و از طریق آن به آب‌های گرم خلیج و اقیانوس هند دسترسی یافته ‌و همچنین با برخی جمهوری‌های سابق شوروی مانند ارمنستان ارتباط زمینی برقرار کند.

حضور ایران در عراق، سوریه، لبنان و یمن توانایی ارتباطی روسیه با برخی طرف‌ها و پیشبرد سیاست‌های منطقه‌ای آن را فراهم ساخته و حضور نظامی مسکو در سواحل سوریه-لبنان و سواحل یمن را نیز تقویت می‌کند.

محدودیت‌های روابط روسیه با ایران

با این وجود، حمایت روسیه از ایران مرزهای مشخصی دارد و مسکو وارد رقابت ایران با کشورهای عرب و مسلمان از جمله امارات، سعودی و مصر نمی‌شود.

روسیه از ایران برابر گروه‌های تندرو در منطقه حمایت می‌کند، اما در رویارویی تهران با کشورهایی که با آنها روابط مهم و گسترده دارد، از ایران حمایت نمی‌کند.

بدین ترتیب مسکو‌ در مواجه ایران با کشورهای خلیجی و آفریقایی خواستار کاهش تنش‌ها است اما از تهران برابر سازمان‌های رادیکال و غرب حمایت می‌کند.

ناکامی غرب

چرا غرب به‌رغم این پیشینه، از فهم عمق روابط میان روسیه و ایران دست‌کم‌ از سال 2015 به این سو ناتوان بوده است؟

به این دلیل که از سال 2009 دولت اوباما از طریق نهادهای دولتی آمریکا کوشید ایران را قانع کند که روابط با ایالات متحده بهتر و دارای سود و نفع بیشتری است. با این حال تهران همزمان با آمریکا و روسیه توافق کرد.

لابی ایرانی حامی توافق هسته‌ای در واشینگتن نیز به سیاستمداران آمریکایی فشار آورد که به محض گشودن درب‌ها برابر ایران، جمهوری اسلامی روابطش با روسیه را کاهش خواهد داد، ادعایی که خلاف آن ثابت شد.

واشینگتن درک نکرد که ایران در مرحله مذکور از توانایی‌های نظامی و اطلاعاتی روسیه به بهترین نحو بهره برد و همزمان با امضای توافق هسته‌ای به نقدینگی بسیار هنگفتی دست یافت.

جنگ اوکراین به‌وضوح برای جهانیان به‌ویژه غرب آشکار ساخت که ایران در لحظه انتخاب میان دو قدرت برتر بین‌المللی، بدون تردید روسیه را بر آمریکا ترجیح می‌دهد.

سازمان‌های اطلاعاتی و نهادهای سیاست خارجی در واشینگتن، همچنین روزنامه‌های مدافع بایدن با تعجب فراوان موضع ایران از جنگ اوکراین را مشاهده می‌کنند. آنها بر این باور بودند که اگر ایران به نزدیکی غرب و روسیه طی جنگ اوکراین کمک نکند، دست‌کم موضعی بی‌طرف در این جنگ خواهد گرفت. با این حال، تهران با ارسال پهپاد و موشک، تمام قد از مسکو‌ در جنگ اوکراین حمایت کرد.

به نظر این قلم، روسیه از طریق دریافت پهپادهای ایرانی و بکارگیری آن در جنگ اوکراین می‌کوشد به جهانیان ثابت کند که ایران در مرحله سختی از مسکو‌ حمایت کرده است.

رهبری روسیه ممکن است در پاسخ به حمایت ایران، با امضای توافقنامه استراتژیک میان دو کشور به ارسال تسلیحات راهبردی از جمله سامانه‌های ضدهوایی پیشرفته به تهران اقدام کند.

این احتمال نیز وجود دارد که در صورت افزایش فشارها علیه جمهوری اسلامی، روسیه تسلیحات راهبردی از جمله سلاح اتمی تاکتیکی برای مهار تهدیدهای آمریکا و اسرائیل در اختیار تهران قرار دهد.

در صورت وقوع چنین حالتی، توازن قوا به‌طور خطرناکی در منطقه به هم خواهد خورد و اتفاقات پیش‌بینی ناپذیری رخ خواهد داد.

ترجمه: العربیه فارسی

منبع: ایندیپندنت عربی

رفع مسئولیت: مقالات منتشر شده، تنها نظر نویسندگان خود را منعکس می‌کنند.
بیشترین بازدید موضوعات مهم

بیشترین بازدید

  • فعال‌سازی حالت خواندن
    100% Font Size