.
.
.

بن‌بست سیاسی عراق و بحران جانشینی خامنه‌ای در ایران

علی حیدری

منتشر شده در: آخرین به روزرسانی:

جنگ قدرت در عراق بخشی از آن مربوط به نزاع میان گروه‌های شیعه وابسته به ایران با بخشی دیگر از نیروهای سیاسی شیعه است که خواستار استقلال عمل از تهران بوده و بر منافع کشور و مردم عراق برابر نفوذ و میدانداری جمهوری اسلامی تاکید دارند.

این نزاع به‌ویژه پس از انتخابات پارلمانی اخیر عراق در اکتبر 2021 کاملا علنی شد و پس از ناتوانی در انتخاب رئیس جمهور و کابینه دولت عراق به بن‌بستی تمام عیار و زد و خورد مسلحانه میان شبه‌نظامیان شیعه انجامید.

اما بن‌بست مذکور صرفا حاصل رقابت و نزاع قدرت میان گروه‌های شیعه موافق و مخالف ایران نبوده است. به عبارتی دیگر اختلافات سیاسی که به درگیری‌های خونین در سطح خیابان‌های منطقه سبز بغداد کشیده شد تنها نتیجه فعل و انفعالات فضای سیاسی این کشور نبوده و شرایط سیاسی در حال گذار در جمهوری اسلامی نیز نقش مستقیمی در وضعیت کنونی عراق داشته است.

بحث جایگزینی علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی و آماده‌سازی «مجتبی»، آقازاده وی برای مرحله پیش رو ضمن تاثیر بر معادلات داخلی ایران، در عراق به عنوان اصلی‌ترین منطقه نفوذ جمهوری اسلامی نیز بازتاب داشته است.

آشکار است که پرونده مدیریت شرایط عراق پس از سقوط نظام صدام حسین به سپاه پاسداران و مشخصا نیروی قدس سپاه واگذار شد. سپاه نیز پس از حوادث سال 88 در تمام ابعاد اقتصادی، سیاسی، رسانه‌ای و امنیتی جمهوری اسلامی به بازیگر اصلی ارتقا یافت.

خامنه‌ای عملا پس از کودتای انتخاباتی سپاه در سال 88 دوگانگی قدرت میان نهادهای تحت حاکمیت خویش با نهادهای نیم بند انتخاباتی را به سود نهادهای تحت فرمانش حل کرد. در این تسویه حساب، سپاه به بزرگترین برنده و تنها نهاد تعیین کننده قدرت در جمهوری اسلامی تبدیل شد.

عراق به عنوان مهمترین کشور تحت نفوذ تهران با وجود احزاب و گروه‌های شبه‌نظامی شیعه وابسته به ایران نیز از معادله داخلی جمهوری اسلامی تاثیر پذیرفت و به میدانی برای چانه‌زنی منطقه‌ای و گریزگاهی برای شرکت‌های سرداران سپاه جهت دور زدن تحریم‌های بین‌المللی مبدل گردید.

اما انتخابات پارلمانی اکتبر 2021 عراق تا حدود زیادی شکاف عمیق میان گروه‌های شیعه را آشکار و شیعیان عراق را به دو جناح مخالف و موافق جمهوری اسلامی تقسیم کرد.

البته مخالفت با حضور ایران در عراق و تبدیل این کشور به میدانی برای تسویه حساب‌های منطقه‌ای تهران، از اعتراضات گسترده مردمی در سال 2018 و برخی اعتراضات مقطعی پیشین مردم عراق شروع شد اما انتخابات پارلمانی اخیر نشان داد که نارضایتی‌های عمومی به درون شبکه گروه‌های شیعه تحت نفوذ ایران رخنه کرده و نظام ولایت فقیه، هم در میان پایگاه اجتماعی و هم بین گروه‌های دست‌ساز خود با مخالفت گسترده و معناداری مواجه شده است.

حضور کاظم حائری در قم و کناره‌گیری او از مقام مرجعیت به سود علی خامنه‌ای آن هم بلافاصله پس از اوج‌گیری منازعه میان شیعیان موافق و مخالف ایران در عراق، ضمن تلاش برای حل بحران به نفع موافقان جمهوری اسلامی، اقدامی برای افزایش مشروعیت سیاسی شکننده خامنه‌ای و مقدمه‌چینی برای اعلام مجتبی به عنوان جانشین پدر در میان پایگاه شیعیان بوده است.

اقدام برنامه‌ریزی شده حائری از آن جهت با اهمیت تلقی شد که او به عنوان پدر معنوی و مرجع تقلید شمار فراوانی از هواداران جریان صدر، جناح شیعه مخالف جمهوری اسلامی به‌شمار می‌رفت.

حائری همچنین بر خلاف سنت حوزه نجف در عدم مداخله مستقیم سیاسی، موافق حضور روحانیون در سپهر سیاست بوده و کناره‌گیری او و ارجاع مقلدانش در عراق به خامنه‌ای، کوششی برای کاهش نفوذ اجتماعی رویکرد حوزه نجف و تقویت دیدگاه حوزه قم مبنی بر حضور مستقیم روحانیت در سیاست محسوب می‌شود.

این اقدام البته با کاهش نقش علی سیستانی، مرجع عالی حوزه نجف همراه بوده که چنین وضعی وزنه علی خامنه‌ای و اقدامات بعدی او برای تعیین جانشین‌اش را تا حدودی تسهیل می‌کند.

حائری به حکم ایرانی بودنش با ارجاع مقلدان خود به خامنه‌ای صحت دیدگاه بخش مهمی از شیعیان عراقی را ثابت کرد که همواره تاکید داشتند هدف جمهوری اسلامی از حضور در عراق فراتر از بحث‌های مذهبی و رقابت‌های منطقه‌ای بوده و تهران از منظر ناسیونالیستی و ضدیت با یک کشور مستقل و قوی در عراق حضور دارد.

این دسته از شیعیان که به مرور هم پایگاه اجتماعی و هم قدرت سیاسی رو به افزایشی در عراق پیدا کردند، معتقدند جمهوری اسلامی با همان دیدگاهی که با نظام صدام حسین جنگید، عراق را کماکان تهدیدی علیه امنیت ملی خود می‌پندارد و در پوشش مذهب به دنبال نفوذ در عراق و تبدیل آن به کشوری بی‌تاثیر در معادلات منطقه‌ای و بین‌المللی است.

از چنین چشم اندازی، جنگ اخیر قدرت در منطقه سبز بغداد حاصل مستقیم معادله قدرت در تهران است که بحران جانشینی خامنه‌ای بخش مهمی از این معادله را تشکیل می‌دهد. بازی کناره‌گیری حائری از مرجعیت هم با دو هدف «کاهش تاثیر مخالفان جمهوری اسلامی در عراق» و همزمان «تقویت موقعیت خامنه‌ای به عنوان رهبر شیعیان و کاستن از تاثیر اجتماعی حوزه نجف در میان مقلدان شیعه» صورت گرفته است.

با این حال تعمیق بحران سیاسی عراق و کاراکتر مجتبی خامنه‌ای به عنوان جانشین بالقوه پدر که در ایران به عنوان حامی نهادها و شخصیت‌های سیاسی فاسد و سرکوبگر شناخته می شود، مرحله پسا خامنه‌ای را بسیار تیره و تار نشان می‌دهد.

با گماردن رئیسی به ریاست جمهوری، اژه‌ای به ریاست قوه قضائیه و شخص فاسدی چون قالیباف به ریاست مجلس ایران این طور به نظر می‌رسد که پروژره یکدست کردن قدرت برای عبور کم هزینه از بحران جانشینی خامنه‌ای با موفقیت در حال اجرا است. اما این پروژه برای همسو کردن نیروهای شیعه عراقی در چارچوب ایدئولوژی ولایت مطلقه فقیه حداقل تاکنون نتایج وارونه‌ای در بر داشته و عملا باعث شکاف عظیمی میان گروه‌ها و شبه‌نظامیان وابسته به ایران در عراق شده است.

مخالفت شیعیان با پروژه‌های مذهبی-ناسیونالیستی جمهوری اسلامی در عراق می‌تواند چالش عمده‌ای در سیاست‌های منطقه‌ای تهران ایجاد کند و در همان حال شرایط اعتراضات خیابانی عراق را در آستانه تغییر رهبری به وضعیت اعتراضی ایران پیوند دهد.

رفع مسئولیت: مقالات منتشر شده، تنها نظر نویسندگان خود را منعکس می‌کنند.
بیشترین بازدید موضوعات مهم