عاشورای 2022 در سعودی؛ چشم انداز بحث‌های باز!

حسن المصطفی
حسن المصطفی
منتشر شده در: آخرین به روزرسانی:
فعال‌سازی حالت خواندن
100% Font Size
7 دقيقه (Reading time)

عاشورای امسال در میان شیعیان پادشاهی عربی سعودی شاهد بحث‌های پر جنب و جوشی بود که نظرات و دیدگاه‌های مختلف محافظه‌کارانه یا منتقدانه را به همراه داشت. ماهیت این بحث‌ها و ابعاد آن چیست؟

حسن المصطفی از نویسندگان و تحلیلگران العربیه که خود اهل مناطق شیعه شرق سعودی است در مقاله‌ای به پرسش‌‌ها پرداخته است.

***********************************

مراشم عاشورای امسال در جوامع شیعیان پادشاهی عربی سعودی در میان تدابیر امنیتی و انتظامات و همکاری مردمی و مراجع ذیصلاح رسمی، به مناسبت یادبود شهادت امام حسین بن علی، که رسم سالانه همه مسلمانان شیعه در مناطق مختلف جهان است، در شهرها و روستاهای مختلف این کشور برگزار شد.

موضوع عاشورا در پادشاهی عربی سعودی در میان شهروندان منطقه شرقی اين كشور به ویژه در القطیف، الاحساء و الدمام تنها به مجالس حسینیه و مرثیه‌های عزاداری محدود نمی‌شود، بلکه در این مراسم یک حرکت فرهنگی و اجتماعی بسیار مهم وجود دارد که بازتاب فکری جامعه شیعیان سعودی است.

تنوع فکری و دیدگاه‌های متعدد در این مراسم، مقوله کلیشه‌ای مبنی بر اینکه شیعیان سعودی یک جامعه هم صدا هستند که چشم بسته پست سر روحانیت ایستاده‌اند را نفی می‌کند.فراتر از این، بحث‌‌های پرشور و نشاط عاشورا در سعودی روایت مختلفی از جامعه شیعیان این کشور را به ما نشان می‌دهد!

انتشار یک ویدیوی انتقادآمیز

اخیرا ویدیویی از یک زن جوان به نام «عقیله الخنیزی» از استان القطیف در شبکه‌های اجتماعی پخش شده که او در آن از نشر خرافات توسط برخی از ملایان منبر حسینی انتقاد می‌کند و می‌گوید اینها از «رویاهایی که بقول خودشان در خواب می‌بینند برای تأثیرگذاری بر احساسات وعواطف شنوندگان که زیر منبرشان نشستند، سوءاستفاده می کنند».

به اعتقاد این زن جوان این نوع رفتارها توهین به منبر و پیام عاشورای امام حسین بن علی است. خانم الخنیزی می‌گوید که این ویدیو تقطیع شده و تمام حرف‌های او را نقل نکرده است. او در تاریخ 5 اوت در حساب کاربری خود در توییتر نوشت: «در پاسخ به کلیپ پخش شده باید بگویم این کلیپ در واقع تقطیع شده و کامل نیست. در کلیپ اصلی من از گروهی از آخوندها انتقاد کردم که رفتارشان مناسب با شأن واحترام منبر حسینی نیست به همین دلیل از مراجع خواستم تا این افراد را کنترل کنند. البته برخی شیوخ و واعظان مانند سید منیر و شیخ البنای و الوائلی که در سخنانشان به شعور مخاطبانشان احترام می‌گذارند را ستودم».

عقیله الخنیزی افزود: «انتقاد من از شیوخ هرگز به صورت عام نبوده بلکه منظورم برخی از ملایان مورد نظر بود و بابت اینکه در ابتدای کلیپ این مساله را توضیح ندادم و در آخر آن شرح دادم عذرخواهی می‌کنم. خواهش می‌کنم که کلیپ را حذف و آن را بازنشر نکنید زیرا باعث فتنه و فرقه‌گرایی می‌شود و به نفع خرابکاران در این کشور خواهد بود».

او سپس در مصاحبه‌ای با روزنامه «صبره» جزئیات بیشتری درباره کلیپ ویدیویی خود که باعث واکنش‌های مختلفی بین مخالفان و موافقان محتوای آن شده بود، را شرح داد.

بسیاری مشکل ویدئو را در سخنان خانم «الخنیزی» نمی‌بینند بلکه مشکل را در سوءاستفاده ایدئولوژیکی و فرقه‌ای برخی از تاییدکنندگان یا منتقدان ویدیو می‌دانند.

گروهی از مدافعان نشر این ویدئو در یک کمپین انتقادی در رسانه‌های اجتماعی آن را به سوی نزاع فرقه‌ای کشاندند به جای آنکه نگاه اصلاح‌خواهانه در برابر برخی گفتمان‌های خرافه‌گرایانه بر منبر حسینی باشد؛ چیزی که واکنش متقابل مردم را برانگیخت و برخی دیگر را به واکنش‌های خشمگین وا داشت.

دلیل این عصبانیت اغراق‌آمیز، احساس از وجود یک گفتمان فرقه‌ای است که برای هدفش انتقاد علمی از خرافات نبود.

از سوی دیگر، کسانی هم بودند که از دیدگاه و صحبت‌های «عقیله الخنیزی» دفاع کرده و آن را علیرغم پراکندگی آن، ایرادی به مراسم عاشورا ندانسته و نقد را حقی برای همه دانستند. برای نمونه محمد حسن الهویدی مقاله‌ای تحت عنوان «دخترم عقیله الخنیزی، تو تنها نیستی» در دفاع از این زن جوان نوشت و که در روزنامه «صبره» چاپ شد.

مقاله‌های روزنامه «صبره»

مقاله الهویدی تنها مقاله‌ای نبود که روزنامه «صبره» منتشر کرد، بلکه این روزنامه در ایام عاشورا به فضایی برای بحث‌های متعدد و مطرح شدن انتقادات اجتماعی تبدیل شد؛ اگر چه این نقد و انتقادها تنها در میان علاقمندان به «توسعه گفتمان منبر» یا مناظره برای اصلاح و توسعه یا افشای عیوب روایت‌ غالب و تکراری مبلغان حسینی محصور می‌ماند.

حبیب محمود، سردبیر روزنامه «صبره»، در 4 اوت، مقاله‌ای نوشت با عنوان «ای حسینیون، با عاصیان کمی مهربان باشید». پیش از او در 24 ژوئیه مقاله‌ای از زکریا ابوسریر با عنوان «مناسک دینی گفتمانی برای افراط گرایی نیست» منتشر شد. اگرچه نقطه نظرها و واکنش‌ها با هر یک از دو مقاله متفاوت بود اما هر دو آنها حالتی از گفتگوی فرهنگی درباره فضای موسم عاشورا ایجاد کردند.

روزنامه «صبره» همچنین یادداشت قابل توجهی از محمد العباس، نویسنده و منتقد، با عنوان «روشنفکران شیعه و عاشورا» منتشر کرد که وقتی آن را در صفحه فیسبوک خود به اشتراک گذاشت، واکنش‌های محافظه‌کاران و مخالفان و نیز موافقان بسیاری را برانگیخت.

سیل مقالات درباره عاشورا در سعودی متوقف نشد. علی الشیخ احمد در 11 اوت مقاله‌ای با عنوان «دیالکتیک عاشورا.. منازعه غالب و نوظهور در القطیف» نوشت و در آن کوشید تا دلایل اختلافات کنونی ایده های درون یک جامعه را توضیح دهد.

دشواری رواج گفتمان

این تنها بخش کوچکی از یک صحنه گسترده‌تر و پیچیده تر بود که در آن بحث‌های خشونت‌آمیز کلامی یا روش‌های علمی در جریان است که بسیاری از آنها در مجالس، دورهمی‌ها و حتی حسینیه‌ها و مساجد در استان‌های القطیف و الاحساء صورت می‌گیرد.
در شهرهایی مانند الدمام و الخبر و غیره و آنچه از طریق پیام‌رسان «واتساپ» به صورت بحث‌های خصوصی مطرح می‌شود، در همه آن بحث‌ها، سطحی از انتقاد در میان گروه‌های مختلف وجود دارد که هر کدام به دنبال اثبات درستی نظر خود در برابر دیدگاه‌های دیگر هستند. البته در «فیسبوک» هم نظرات بسیاری از نویسندگان محلی مانند «اثیر الساده» و «کمال الدوخی» به اشتراک گذاشته می‌شود.

اکثریت بی‌طرف

در عین حال، توده عظیمی از شیعیان سعودی علاقه‌ای به این همه بحث و جنجال ندارند و در آن شرکت نمی‌کنند و بی طرف و یا بی‌تفاوت‌اند. برخی نیز ممکن است به این بحث‌ها نگاه کنایه آمیز داشته باشند و معتقدند که مسیر روند پیشرفت جوامع باید از چنین دعواهای مذهبی گذر کند.
یقیناً بحث علمی با گذار از روش‌های سنتی و کلیشه‌ای، بر تحلیل گفتمان و شناخت مفاهیم و پیامدهای آن مبتنی است و این راه را به روی اندیشه‌های نوین غیر فرقه‌ای را هموار می‌کند. اندیشه‌هایی که از مرحله جنگ پیشینیان عبور کرده و اهدافش از مطرح کردن بحث و انتقاد، ساختن آینده، سازندگی و توسعه است.

این هم به معنی کنار گذاشتن هویت دینی یا انجام مناسک مذهبی نیست، بلکه بیرون رفتن از هویت است که در تضاد با روشنگری و عقلانیت است. کما اینکه گفتمان مذهبی که ساخت بشر است نباید به مقدساتی تبدیل شود که قابل نقد نباشد.

منبع: العربیه
ترجمه: العربیه فارسی

رفع مسئولیت: مقالات منتشر شده، تنها نظر نویسندگان خود را منعکس می‌کنند.
بیشترین بازدید موضوعات مهم

بیشترین بازدید