.
.
.

آیا بیرون راندن داعش از موصل به فروپاشی اقلیم کردستان عراق خواهد انجامید؟

منتشر شده در: آخرین به روزرسانی:

جنگی که قرار است با هدف بیرون راندن شبه‌نظامیان داعش از موصل راه بیفتند، احتمالا به فرار حدود دو میلیون پناهجو به کردستان عراق بیانجامد، مساله‌ای که می‌تواند به فروپاشی منطقه‌ای رنجور از بحران‌های پیاپی بیانجامد.

بنا بر اسناد دولتی که روزنامه بریتانیایی The Observer آن‌ را به دست آورده، طرح وضع شده برای رسیدگی به پناهجویان فراری از جنگ موصل، خواهان کمک‌های بین‌الملی است. همچنین هشدار می‌دهد که دولت اقلیم کردستان عراق، دیگر نمی‌تواند به ۱.۵ میلیون شخصی که از پیش به اقلیم پناه برده‌اند، کمک کند.

اقلیم کردستان عراق از بحران اقتصادی، جنگ با داعش و بحران پناهجویان رنج می‌برد. بدون حمایت مالی خارجی، ثبات اجتماعی، سیاسی و اقتصادی اقلیم کردستان، در معرض خطر قرار می‌گیرد. همچنین برخی از مسئولان بروز تهدیدهای امنیتی به دلیل احتمال نفود شبه‌نظامیان داعش به همراه پناهجویان را پیش‌بینی می‌کنند.

۱.۵ میلیون پناهجو

در طرح اورژانسی که وزارت کشور اقلیم کردستان عراق وضع کرده، آمده است:‌ «دولت اقلیم کردستان تقریبا دیگر توانایی تعامل با موج جدید پناهجویان را ندارد».

اقلیم کردستان عراق به دلیل بحران مالی و میزبانی از بیش از ۱.۵ میلیون پناهجو و علاوه بر آن، هزینه‌های جنگ با داعش، تحت فشارهای بی سابقه‌ای قرار دارد.

تلاش برای رها سازی شهر موصل از داعش، تلاشی مشترک میان پیشمرگه‌های کُرد، نیروهای عراقی و شبه‌نظامیان شیعه به شمار می‌آید که از پشتیبانی هوایی ائتلاف بین‌الملل به رهبری آمریکا برخوردار خواهند بود. انتظار می‌رود که طی چند هفته آینده، عملیات آزاد سازی شهر آغاز شود.

حیدر العبادی نخست‌وزیر عراق تاکید دارد که موصل تا پایان سال ۲۰۱۶ از تصرف گروه داعش آزاد شود.

ارتش عراق در سواحل رود دجله در حال جنگ است. این در حالی است که نیروهای پیشمرگه، از طرف شرقی در حال نزدیک شدن به شهر هستند. نیروهای عراقی شهرک قیاره واقع در ۷۰ کیلومتری جنوب موصل را که یک پایگاه هوایی مهم دارد، به کنترل خود درآوردند.

شهر موصل، ارزش بزرگ معنوی و تبلیغاتی برای دو طرف دارد. این شهر مرکز عملیات داعش در عراق است و آخرین پایگاه بزرگ این گروه در این کشور پس از شکستش در الرمادی و الفلوجه است.

نبردهای جاری برای بیرون راندن داعش از مناطق اطراف موصل، تحرکات اولیه برای آغاز عملیات باز پس گیری موصل به شمار می‌آید که انتظار می‌رود عملیاتی بسیار سخت و خونبار باشد؛ به ویژه این‌که داعش از تاکتیک‌های معمول خود همچون به کارگیری غیرنظامیان به عنوان سپر انسانی و بمب‌گذاری خیابان‌ها و ساختمان‌ها، استفاده خواهد کرد.

شمار غیرنظامیانی که در جنگ موصل، در معرض خطر قرار خواهند گرفت، بسیار بیشتر از شمار غیر نظامی است که از این شهر فرار خواهند کرد. حضور ۱.۲ میلیون غیر نظامی در شهر موصل و ۸۰۰ هزار تن در حومه آن توسط دولت اقلیم کردستان برآورد شده است. الرمادی بر خلاف موصل، هنگام حمله نیروهای عراقی، تقریبا شهری مهجور بود. این در حالی است که شمار غیر نظامیان در فلوجه هنگام حمله نیروهای عراقی، حدود ۴۰ هزار تن برآورد می‌شد.

طرح‌های دولت اقلیم کردستان، سه راه را پیش بینی کرده که ممکن است از راه آن‌ها جنگ صورت گیرد. در بهترین پیش‌بینی انتظار می‌رود حمله‌ای موفق باعث فرار دستکم ۱۰۰ هزار پناهجوی جدید و بقای بیشتر ساکنان در شهر شود.

پیش‌بینی‌های بدبینانه‌تر می‌گوید که احتمال جنگ چند ماه طول بکشد و در این میان، جنگ‌های خیابانی بسیار شددی و خونبار روی دهد، مساله‌ای که می‌تواند به فرار بیش از یک میلیون غیر نظامی از موصل به کردستان بیانجامد.

دولت عراق پیش‌بینی می‌کند که واقعیت، میان این دو باشد. جنگ چند هفته طول بکشد؛ محاصره شهر و قطع خطوط امدادی هم باعث پایان ذخیره گاز، آب، دارو و غذا شود و جنگ‌های سختی همراه با حملات هوایی سنگین، در شهر روی خواهد داد.

هشدارها می‌گوید که این مساله می‌تواند به فرار بیش از ۴۰۰ هزار پناهجوی جدید شود که به صورت تدریجی به اقلیم کردستان برسند. پناه دادن و رسیدگی به این پناهجویان هم بیش از ۲۷۵ میلیون دلار تنها در شش ماه نخست، هزینه خواهد داشت. این پناهجویان هم احتمالا تنها با لباس‌هایی که به تن دارند، فرار خواهند کرد.

این گزارش می‌گوید: «انتظار میزان بیشتری از کمک از سوی دولت عراق و شرکای بین‌المللی داریم، در غیر این صورت، منطقه شاهد فاجعه انسانی وخیم دیگری خواهد بود که قابل محو شدن نیست».

سازمان ملل متحد هم هشدار داده است که جنگ موصل، بحرانی انسانی در پی خواهد داشت. از همین رو خواستار جمع‌آوری کمک‌های لازم برای جلوگیری از این بحران شد.

تا کنون تنها کمتر از ۲۰ درصد از اموال لازم برای رسیدگی به پناهجویان، به دولت اقلیم کردستان داده شده؛ پناهجویانی که هم‌اینک در اقلیم حضور دارند. بدون رساندن کمک‌های بشر دوستانه، دولت اقلیم کردستان مجبور به متوقف کردن خدمات اصلی از جمله آب، برق، آموزش و جمع زباله خواهد شد.

سربازانی بی مزد

از چند ماه پیش، منطقه در آستانه فروپاشی اقتصادی قرار گرفته است، کاهش قیمت نفت و نبود حمایت از دولت مرکزی، بر اقلیم کردستان، تاثیر منفی بسیار بزرگی گذاشته است. از دو سال پیش، بغداد با هدف مجازات اقلیم کردستان به خاطر انعقاد قراردادهای صادرات نفت به صورت مستقل، بودجه اقلیم را کاهش داد.

تا بهار گذشته، بحران به حدی بد بود که نیروهای پیشمرگه، چند ماه حقوق نگرفته بودند. سرانجام دولت آمریکا با مداخله در بحران و پرداخت حقوق نیروهای پیشمرگه، موافقت کرد. این نیروها، جبهه‌ای اصلی در جنگ با داعش تشکیل می‌دهند.

اما این مبلغ، تنها برای ارتش کافی بود. کارمندان دولتی ک غیر نظامی هستند، چند ماه بدون حقوق ماندند. اما به نظر می‌رسد آن‌ها هم برای حفظ امنیت منطقه‌شان، فعلا دندان روی جگر گذاشته‌اند.

برای محافظت از اقلیم کردستان به عنوان مکانی امن و دور ماندن از حملات داعش که هزاران غیر نظامی را در سوریه، ترکیه و دیگر بخش‌های عراق کشت، دولت اقلیم کردستان مرزهای خود را بسته و ایست‌های بازرسی برای کتترل رفت آمدها برپا کرده است.

در طرح امنیتی وضع شده، «تدابیر امنیتی لازم در طول خطوط جبهه تا ورودی‌های شهرها، اتخاذ خواهد شد».

اما تحلیلگران می‌گویند که شمار بالای پناهجویان، می‌تواند بر هر طرحی غلبه کند و حتی اگر نیروهای کُرد بتوانند، جلوی ورود شبه‌نظامیان را بگیرند، اما شمار زیاد پناهجویان جدید، باعث افزایش خطرات تنش‌های نژادی و اقلیمی در منطقه شود.

پیشروی کُردها در برابر داعش در سوریه و عراق، شک و گمان‌های دولت‌ها و ساکنان عرب محلی را برانگیخته است. آن‌ها نگران تغییر نقشه منطقه به گونه‌ای هستند که از محل زندگی اولیه خود محروم شوند یا این‌که نیروهای کُرد، کنترل مناطقی با اکثریت عرب را در دست بگیرند؛ مناطقی که کُردها از پیش خواهان انضمام آن‌ها به مناطق خودگردان خود بودند.

فلاح مصطفی رئیس دایره روابط خارجی در اقلیم کردستان عراق به خبرگزاری آسوشیتدپرس گفته است:‌ «نیروهای کُرد در تمان مناطقی که توسط نیروهای پیشمرگه آزاد کردند، باقی خواهند ماند».

آیا کُردها طمع‌هایی دارند؟

مناطقی که کُردها از زمان تصرف موصل توسط داعش تابستان سال ۲۰۱۴، با کمک حملات هوایی آمریکا به دست آوردند، حدود نصف مناطقی است که به طور رسمی، جزو مناطق خودمختار کردستان عراق به شمار می‌آید.

بزرگترین جایزه هم شهر کرکوک بود که کُردها، همان تابستان، به کنترل خود درآوردند. آن‌ها گفتند که از این شهر در برابر داعش محافظت می‌کنند.

از زمان باز پس‌گیری این مناطق از داعش، اعتراض‌های پناهجویان که می‌گویند کُردها مانع از بازگشتشان به مناطق خود می‌شوند، افزایش یافته است. اکثر این پناهجویان معترض، عرب یا ایزدی هستند. آن‌ها نگران آن هستند که نیروهای پیشمرگه از بهانه «امنیت» برای توسعه مناطق تحت نفوذ خود استفاده کنند.

در سوریه هم پیشروی کُردها، باعث نگرانی عرب‌ها شده است و ترکیه را به جنگ با داعش با هدف کاهش نفوذ کُردها وا داشت.

در دو کشور، نیروهای کُرد موفق شدند برای جنگ با داعش، اموال غربی و پشتیبانی نظامی به دست آورند؛ مساله‌ای که امیدهای کُردهای سوریه را برای دست‌یابی به خودمختاری و کُردهای عراق را به استقلال، زنده کرد. با این وجود، اوضاع می‌گوید که افزایش نفوذ کردها، به هیچ وجه گامی در راستای کردستان یکپارچه نیست.

دوستی عمیقی میان حزب کُرد حاکم در عراق و مجموعه‌های کُرد در سوریه وجود ندارد. مساله مشترک میان دو طرف تنها سابقه قرار گرفتن زیر سلطه حاکمان مستبد است.

پیشروی‌های کُردهای سوریه، خشم رهبران اربیل را به ویژه پس از جنگ سنجار پایگاه ایزدی‌ها برانگیخت. پاسخ هم کاهش امکان رفت و آمد از راه مرزهای مشترک بود.

حتی در داخل کردستان عراق هم اتحاد ناپایدار است. حزب حاکم و اپوزیسیون، دو دهه پیش در جنگ داخلی بودند و اکنون بحران اقتصادی، اختلاف‌های سیاسی و اقتصادی و کینه‌های قدیمی را زنده کرده است.