.
.
.

روز جهانی زبان عربی، ششمین زبان رسمی سازمان ملل متحد

منتشر شده در: آخرین به روزرسانی:

بخش آموزشی، علمی و فرهنگی سازمان یونسکو روز هجدهم دسامبر را هر ساله به عنوان روز جهانی زبان عربی جشن می‌گیرد تا به گفته این سازمان نقش زبان عربی در حفظ و ترویج تمدن و فرهنگ بشری را ارج نهد.

یکی از پرگویشورترین زبان‌های جهان

زبان عربی، یکی از پرگویشورترین زبان‌های جهان، بزرگ‌ترین عضو از شاخه زبان‌های سامی است و با زبان‌های عبری، آرامی، آشوری، کلدانی و اکدی هم‌خانواده‌است. این زبان یکی از شش زبان رسمی سازمان ملل متحد است که در حدود 25 کشور جهان رسمیت دارد و بخش‌هایی از استان‌های جنوبی در ایران و نیز مناطقی در کشورهای ترکیه، چاد، نیجر و اریتره نیز به این زبان سخن می‌گویند.

عربی همچنین به عنوان زبان قرآن و بسیاری از نخستین نوشته های مسلمانان است و نزد بسیاری از مسلمانان مقدس شمرده می‌شود. در دوران طلایی اسلام، عربی به عنوان نخستین زبان جهان اسلام از اهمیت بالایی برخوردار بود و آثار علمی، ادبی و مذهبی فراوانی به این زبان نوشته می‌شد. تأثیر عربی بر زبان‌های دیگر جهان اسلام مانند فارسی، اردو، کردی، مالایی، بنگالی و زبان‌های گوناگون خانواده‌ی ترکی مانند استانبولی، آذربایجانی، ازبکی، ترکمنی، قرقیزی، قزاقی، تاتاری و ایغوری چشمگیر است، کما اینکه زبان‌های اسپانیایی، پرتغالی، ایتالیایی، فرانسه، آلمانی، روسی، انگلیسی و هندی نیز کم و بیش از زبان عربی تأثیر پذیرفته‌اند.

در بیانیه سازمان یونسکو برای نامگذاری هجدهم دسامبر به عنوان روز جهانی عربی آمده است که این زبان بیست و دومین زبان کشورهای عضو یونسکو و زبان رسمی سازمان است که 422 میلیون عرب به این زبان سخن می‌گویند و بیش از یک و نیم میلیارد مسلمان نیازمند استفاده از آن هستند.

رئیس سازمان جهانی یونسکو امروز پیامی به این مناسبت صادر کرد و در برخی شهرهای بزرگ دنیا برای این روز برنامه‌هایی برگزار می‌شود.

به همین مناسبت بسیاری از فعالان مدنی در شهرهای عرب‌نشین در ایران خواهان آموزش زبان عربی به عنوان زبان مادری شده‌اند و نسبت به عدم اجرای ماده 15 قانون اساسی این کشور اعتراض دارند هر چند که خواسته‌های سیاسی بسیار فراتر از این است.

آذرتاش آذرنوش، نویسنده و پژوهشگر زبان و ادبیات عرب، مدیر بخش ادبیات عرب در مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی و استاد دانشکده الهیات دانشگاه تهران در گفت‌وگو با بخش فارسی رادیو بین‌المللی فرانسه می‌گوید: «متاسفانه در ایران به این مناسبت برنامه‌ای برگزار نمی‌شود. از سوی مقامات رسمی هیچ اقدامی صورت نگرفته و در دانشکده‌های علوم انسانی مثل تربیت مدرس یا الهیات یا حتی ادبیات هم هیچ برنامه‌ و مراسمی برگزار نشده است.»

وی در این مصاحبه در مورد نقش و اهمیت زبان عربی در زبان فارسی می‌گوید: «زبان عربی در طی 1300 سال رابطه آن با ایران، یک نقش دوگانه داشته؛ در آغاز زبان فارسی توانست انبوهی واژه لازم در زمینه دین و علوم گوناگون را دریافت کند. حتی علوم غربی هم از زبان یونانی به عربی ترجمه و بعد وارد زبان فارسی می‌شد. زبان فارسی طی چند قرن توانست از گنجینه زبان عربی در این زمینه استفاده کند و به زبان فارسی هم غنا ببخشد.»

این استاد زبان و ادبیات عرب ادامه می‌دهد: «این وام‌گیری از زبان عربی چندین قرن طول کشید و زبان فارسی به ویژه در شعر با استفاده از این واژگان بی‌نهایت غنی شد و هیچ خللی در زبان فارسی وارد نشد؛ مگر آن زمان که استفاده از گنجینه زبان عربی، گام به یک راه افراط‌آمیز زد و واژه‌های زیادی از عربی گرفت. این گرفتن واژه متاسفانه همراه با تاثیر نحو عربی نیز بود. به همین دلیل در زمان‌هایی، طی تاریخ هزار و سیصد ساله به دلیل کثرت واژه‌های زبان عربی و تاثیر نحو آن زبان فارسی دچار نوعی تنگنا می‌شد.»

نویسنده «فرهنگ معاصر عربی به فارسی» معتقد است که در دوران‌های قبل از این وضعیت، زبان عربی همواره در خدمت زبان فارسی بوده و فارسی به کمک عربی، غنی شده است.


آذرنوش که نخستین فرد ایرانی است که در ادبیات عرب مدرک دکترا گرفته، در مورد آموزش زبان عربی در ایران نیز می‌گوید: «آموزش زبان عربی در ایران مسئله‌ای بسیار حاد است و همواره مورد گفت‌وگو و مناقشه بوده.»

این استاد دانشگاه به بخش فارسی رادیو بین‌المللی فرانسه می‌گوید:« مسئله نحوه آموزش زبان عربی هنوز در ایران حل نشده و هر روز هم برنامه‌ها دگرگون می‌شود. چون بحث بر سر اینکه بالاخره باید زبان رایج و معمول کوچه و خیابان را آموزش داد یا زبان فصیح، همچنان ادامه دارد.»

آذرتاش آذرنوش در مورد رابطه ایرانیان با زبان عربی نیز می‌گوید: «این از بحث‌های گسترده تاریخی است. ایرانی‌ها پیوسته شیفته زبان عربی بوده‌اند و در قرن‌های چهارم و پنجم هجری شاید بهترین و بزرگترین نویسندگان و گویندگان عرب از ایران برخاسته‌اند. کتاب‌های بسیار حجیم و گنجینه‌های بسیار بزرگی در ایران تدوین شد؛ اما زبان عربی امروز برخلاف گذشته دچار یک نوع چالش شده است.»

وی می‌افزاید: «نسل جدید ایران نمی‌داند چطور می‌شود این زبان را درست یاد گرفت. اگر از طریق صرف و نحو بخواهند آن را یاد بگیرند؛ سودی نمی‌برند. در نتیجه نوعی عربی‌گریزی در آنان به وجود آمده است. دیگر اینکه نسل جوان معتقد است در دنیایی که انگلیسی، می‌تواند در همه حوزه‌ها کاربرد داشته باشد و احتیاجات ما را برآورده کند، چه ضرورتی دارد که ما زبان عربی بیاموزیم.»

وی تاکید می‌کند: «البته خوشبختانه در دانشکده‌های ایران، این اندیشه تقریبا وجود ندارد و تعداد دانش‌جویان ما در این زمینه بسیار متعدد شده و تقریبا 10-15 گروه زبان عربی و چند مجله به عربی یا به صورت دوزبانه در دانشگاه‌ها منتشر می‌شود.»

به گفته این استاد دانشگاه اقبال در سطح دانشگاهی بسیار خوب است، اما در سطح عموم متاسفانه مشکل برقراری ارتباط با این زبان همچنان وجود دارد.

وی در ادامه گفت‌وگو نیز به این موضوع اشاره می‌کند که بخشی از عربی گریزی ایرانیان دنباله اندیشه‌های برخی روشنفکران سده گذشته مثل صادق هدایت بوده، و در ادامه می‌افزاید: «اما این موضوع قبل از دوران مشروطه هم گهگاه وجود داشته، یعنی در ادبیات فارسی هم اندیشه‌های ایران‌گرایانه یا فارسی‌گرایانه فراوانی داشته‌ایم.»

آذرنوش در ادامه تاکید می‌کند: «اما واقعیت این است که این موضوع از دوران ایران‌گرایی و ملی‌پرستی عده‌ای از روشنفکران قرن گذشته اوج گرفت و هنوز ادامه دارد.»